सुविन्द्र श्रेष्ठ
टोखा, काठमाडौँ
काठमाडौँको ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक नगरी टोखामा आजदेखि विधिवत रूपमा पाहाँ चःह्रे नखः सुरु भएको छ। थनेलाछीस्थित ‘यँसि गाय’मा महादेवको प्रतीक मानिने यँसि (लिङ्गो) ठड्याएसँगै नगरमा जात्राको औपचारिक शंखघोष भएको हो।
यँसि आरोहण र ‘हलिपता‘को सन्देश
यँसि गुथि खलःहरूले विशेष पूजाआजा र अथक मेहनतका साथ मौलिक परम्पराअनुसार यँसि उठाएका हुन्। यँसि ठड्याएपछि त्यसमा हलिपता (विश्वध्वज) फहराइने गरिन्छ, जसले टोखामा विशेष जात्रा भइरहेको शुभ सन्देश प्रवाह गर्दछ। चैत कृष्ण चतुर्दशी (पिसाच चतुर्दशी) को बिहान यँसि उठाइने र सोही दिन राति शक्तिस्वरूपा अजिमा देवी (संकटा), सपन विनायक र लुकुमहाद्यः (लुकिरहेका महादेव) को विशेष पूजा गर्ने परम्परा छ।
पारिवारिक स्नेहको प्रतीक: लुकुमहाद्यः र लख द्यः जात्रा
धार्मिक मान्यता अनुसार पाहाँ चःह्रे जात्रालाई एक पवित्र पारिवारिक मिलनको रूपमा लिइन्छ:
आज साँझ निगालोको राँको बालेर बाजागाजाका साथ अजिमा र सपन विनायकको प्रतिमालाई खत (रथ) मा राखी नगर परिक्रमा गराइन्छ। यसलाई स्थानीय भाषामा लुकुमहाद्यः वा लख द्यः जात्रा भनिन्छ। यो जात्राले माता पार्वती र पुत्र गणेश मिलेर लुकिरहेका महादेवलाई खोज्न हिँडेको रोमाञ्चक दृश्यको भान गराउँछ। मध्यरातमा गरिने तान्त्रिक ‘चाः पुजा‘ यस जात्राको अर्को रहस्यमय र महत्वपूर्ण पक्ष हो।
रोचक किम्बदन्ती र राग
यस पर्वसँगै एउटा रोचक कथा जोडिएको छ। माता पार्वतीले मद्यपान र माँस ग्रहण गर्ने आफ्नो स्वभावबारे महादेवलाई सुनाउँदा, महादेवले पनि कसैले नदेख्ने गरी ‘पिसाच’ रूप धारण गरी ती वस्तु ग्रहण गरेर देखाउनुभएको विश्वास गरिन्छ। त्यसैले यस दिन लुकुमहाद्यःलाई मास, रक्सी र लावा चढाउने गरिन्छ।
जात्राका क्रममा गुञ्जने करुण रसले भरिएको राग:
“गन वने गन च्वने वने धास मदु जिन, हरे राम जि गन वने…”
यसले भक्तको हृदयमा विशेष भक्तिभाव पैदा गर्दछ।
घोडे जात्रा र मरःजा खुवाउने चलन
पाहाँ चःह्रेको भोलिपल्ट अर्थात् घोडे जात्राका दिन अजिमा द्यःलाई तरख्यः (गणेश मन्दिर पूर्व) मा लगिन्छ र बोकाको बलि दिइन्छ। यसै दिन कुमार-कुमारीहरूलाई ‘मरःजा‘ (विशेष भोजन) खुवाउने अनुपम परम्परा छ। सपन विनायक र वंतुली अजिमामा ८ जना र यँसिमा २ जना कुमार-कुमारीलाई भोजन गराएपछि जात्रा थप उल्लासमय बन्दछ।
आमा-छोराको मिलन र समापन
जात्राको अन्तिम दिन (प्रतिपदा/पारु) टोखाका बाँसुरी र बाजा खलःहरूको नेतृत्वमा विशेष सांगीतिक माहोल बन्दछ। तपलाछीको न्याः प्वा ल्वो (पाँच प्वाल भएको चक्रढुङ्गा) मा आमा (अजिमा) र छोरा (सपन विनायक) को रथको भेट गराइन्छ। यहाँ छोराले आमालाई र त्यसपछि दुवैले पिता (यँसि) लाई तीन पटक ढोगेपछि जात्रा विधिवत रूपमा समापन हुन्छ। यद्यपि, ठड्याइएको यँसि भने वैशाख ५ गते मात्र ढालिन्छ। यस वर्षको पाहाँ चःह्रेको मुख्य र विशेष जात्रा आगामी चैत्र ५ गते बिहिबार बिहान थनेलाछीमा भव्य रूपमा सम्पन्न हुनेछ।
निष्कर्ष
टोखाको पाहाँ चःह्रे केवल एउटा पर्व मात्र नभई आमा, बुबा र छोराबीचको अगाध प्रेम र सम्मानको प्रतीक हो। यसले आधुनिक समाजलाई आफ्नो परिवारमा माया, सद्भाव र ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने गहिरो सन्देश दिएको छ।